Қозоғистон Республикаси Туркистон вилоятиКўча номи: -

РОБИЯ СУЛТОН МАҚБАРАСИ

Мавзолей Рабиги Султан Бегим – XV асрга оид меъморий ёдгорлик бўлиб, Туркистон шаҳрида жойлашган. Рабиға Султон Бегим – буюк олим-астроном ва давлат ҳукмдори Улуғбекнинг қизи бўлиб, 1451 йилда Абулхайр-хонга турмушга берилган. У Абулхайрхоннинг кичик ўғиллари – Кучкунжи-хон ва Суюнчхожа-хоннинг онаси бўлган. Рабиға Туркистонда яшаб, 1485 йилда вафот этган. Мавзолей унинг катта ўғли Кучкунжи-хоннинг фармони билан қурилган.

Саккизбурчак шаклдаги порталли-гумбазли ушбу мақбара Темурийлар даври меъморчилик анъаналарини давом эттиради. 1896 йилда эса иншоот эскириб, бутунлай бузиб ташланган ва вайроналари ер билан текисланган. 1952, 1954 ва 1957 йилларда деворлари 3 метр баландликкача очилган ва пол остида катта сағана топилган. 1960-1963 йилларда эса назоратсизлик туфайли қолган қисмлари ғишт учун бузиб олинган. 1980 йилда мавзолей қайта тикланган. Рабия Султон Бегим Абулхайрхоннинг тўртинчи рафиқаси бўлганига қарамай, халқ орасида асосий хотин сифатида эътироф этилган.

Мавзолей шарқона услубда қурилган. Унинг марказий қисми цилиндр шаклида бўлиб, гумбаз билан ёпилган. Ички тузилиши беш хонали: саккизбурчак марказий зал ва тўрт ён хоналардан иборат. Мақбара Хожа Ахмад Яссавий мақбарасидан 60 метр жануби-шарқда жойлашган бўлиб, республика аҳамиятига эга ёдгорлик ҳисобланади. Унинг пештоқи баланд ўқсимон арка кўринишида бўлиб, баландлиги 20,6 м, кенглиги 11 м. Арка оралиғи 6 м, ён деворлар ораси 3,5 м ни ташкил қилади. Марказий қисми баланд цилиндрик барабан устига ўрнатилган гумбаз билан ёпилган. Иншоот беш хонали: марказий саккизбурчак зал ва тўрт ён хоналардан иборат. Бошқа фасадларда бештадан ўқсимон нишалар жойлашган.

Ёдгорлик бизгача анча вайрона ҳолда етиб келган. Археологик тадқиқотлар давомида кўплаб майолика ва сирланган керамика парчалари топилган бўлиб, бу бинода илгари ранг-баранг керамик қоплама бўлганини кўрсатади. Илк илмий тадқиқотни 1954 йилда К.А. Шахурин амалга оширган. 1980-йиллар бошида мақбара тўлиқ таъмирланган. 1994 йилда у Қозоғистоннинг Жанубий Қозоғистон вилояти бўйича тарихий-маданий ёдгорликлар рўйхатига киритилиб, давлат муҳофазасига олинган.

Рабия Султон Бегим мақбараси Ходжа Ахмед Ясави мавзолейидан жануби-шарқ томонга 60 метр масофада жойлашган. У республика аҳамиятига эга ёдгорлик ҳисобланади.

Рабия Султон Бегим – Темурийлар сулоласи вакили, буюк астроном ва олим Улугбекнинг қизи, буюк Соҳибқирон Амир Темурнинг набираси эди. У Шайбонийлар сулоласидан бўлган хон Абулхайрхоннинг рафиқаси, хонлар Кучкунжихон ва Суюнчхожахоннинг онаси бўлган. Абулхайрхон вафотидан сўнг Робия Султон Бегим Туркистонда яна 17 йил яшаб, шу ерда вафот этган. У махсус қурилган мақбарага, набираси ва уч нафар чеваралари ёнига дафн этилган. Мақбара гумбази қисмидаги ёзув асл ҳолича сақланган бўлиб, унда шундай дейилади: “Бу жой шаҳидлик билан вафот этган қудратли, улуғ султон Улуғбек Кўрагонийнинг қизи, шарафли ва солиҳа Робия Султон Бегимнинг оромгоҳидир. У эса қудратли амир Темур Кўрагоннинг ўғлидир. Аллоҳ қиёмат кунигача уларнинг барча қабрларини нурга тўлдирсин…”

Мақбара фасади баланд найзасимон портал кўринишида барпо этилган. Фасад баландлиги 20,6 метрга, кенглиги эса 11 метрга етади. Арка пролёти 6 метр, ён деворлар орасидаги масофа 3,5 метрни ташкил этади. Марказий қисми баланд цилиндрик барабан устига ўрнатилган гумбаз билан қопланган. Мақбара меъморий тузилиши бешта хонани ўз ичига олади: саккиз бурчакли марказий зал ва тўртта ён хона. Қолган фасадларда бештадан найзасимон нишалар жойлашган. Ёдгорлик бизнинг давримизгача кучли вайрон бўлган ҳолда етиб келган. Археологик тадқиқотлар давомида кўплаб майолика ва сирланган плиткалар бўлаклари топилган бўлиб, бу иншоот тўлиқ ранг-баранг керамик қоплама билан безатилганини кўрсатади. Ёдгорликнинг илк илмий тадқиқоти 1954 йилда К.А. Шахурин томонидан амалга оширилган. 1980-йиллар бошида мақбара тўлиқ реставрация қилинган. 1994 йилда у Жанубий Қозоғистон вилояти бўйича “Қозоғистоннинг тарихий-маданий ёдгорликлари тўплами”га 590.6-рақам билан киритилиб, давлат муҳофазасига олинган. Тарихий маълумотларга кўра, Улугбекнинг бешта рафиқаси ва ўн учта канизи бўлган, шунингдек улардан ўн нафар ўғил ва ўн нафар қиз фарзанд кўрган. Абдул-Латиф эса унга қарши чиққан ўнинчи ўғли эди. Абдул -Латиф, унинг туғишган опа-сингиллари Султон Бахт, Оқ Бош ва Робия Султон Бегимнинг онаси Орлат қабиласи бошлиғининг қизи Руқия-хотун (Султон) бўлган. Руқия Улуғбекнинг расмий рафиқаси эмас, балки унинг биринчи канизи эди. Шунинг учун унинг фарзандларини Улуғбекнинг отаси Шахрухнинг бош рафиқаси Гавҳаршод оға тарбиясига олган ва уларни кичиклигидан вояга етказган. Робия энг кичик қиз бўлгани учун эҳтимол, бобоси Шоҳрух ва буваси Гавҳаршод томонидан ўз қизидек севилган. Бу ҳолат унинг номи Темурийлар расмий шажаралари ва Улуғбек қизлари рўйхатларида учрамаслигини тушунтириши мумкин. Бироқ “Таърих-и Абул-Хайр-хони», “Шараф-наме-йи шоҳи” каби манбаларда у Улуғбекнинг қизи сифатида тилга олинади.

Абулхайрхон ва Робия 1451 йилда турмуш қурган. Бу вақтда хон 39 ёшда, Робия эса тахминан 26-30 ёшларда бўлган. Абулхайрхон 1469 йилда 57 ёшида вафот этган, Робия эса яна 17 йил яшаб, тахминан 60 ёшларида, 1485 йилда оламдан ўтган. Уларнинг ўғиллари – Кучкунжихон ва Суюнчходжа-хон ўз даврида муҳим давлат лавозимларини эгаллаган. 1508 йилда Муҳаммад Шайбонийхон Бухорога келганида, у ерларни қариндошлари ўртасида тақсимлаб берган: Кучкунжихон Туркистон ва унинг атрофларини бошқаришга, Суюнчходжахон эса Тошкентни бошқаришга тайинланган.

Шайбонийхон 1510 йилда вафот этганидан сўнг, кейинги йигирма йил давомида давлатни унинг амакиваччалари Суюнчходжахон ва Кучкунжихон бошқарган. Кучкунжихон Бухорода яшаган, Суюнчходжахон эса Тошкент ва Туркистонда ҳукмронлик қилган. Рабия Султон Бегим 1485 йилда вафот этган. Унинг ўғли Суюнчходжахон 1525 йилда, унинг ўғли Келди Муҳаммад Султон эса 1529-1533 йиллар оралиғида вафот этган. Келди Муҳаммаднинг ўғиллари – Қул Муҳаммад Султон (1523 йилда вафот этган) ва Муборак Шоҳ Султон (1519 йилда вафот этган), шунингдек унинг қизи Мастура хоним (1519 йилда вафот этган) ёшлик чоғида оламдан ўтиб, Туркистонда дафн этилган. Суюнчходжадан ташқари, уларнинг барчаси Рабия Султон Бегим мақбарасига дафн қилинган. 1951-1957 йилларда ўзбек мутахассислари томонидан ўтказилган археологик қазишмалар давомида ёнма-ён дафн этилган аёл ва эркак, ҳамда уларнинг орасида уч нафар боланинг қолдиқлари топилган. Бу уч нафар бола, эҳтимол, гўдаклик даврида вафот этган, чунки уларнинг бобоси Суюнчходжа-хон улардан узоқроқ яшаган. Улар орасида энг каттаси, эҳтимол, Мастура бўлган, чунки “хоним унвони одатда турмушга чиққан аёлларга берилган, ўша даврда эса қизлар 9-10 ёшдаёқ турмушга узатилган. Масалан, Улугбекнинг ўзи ҳам 10 ёшида Ука бегимга уйланган. Айрим тадқиқотчилар (А.А. Семёнов, Л.Ю. Маньковская)нинг Робия бутун умрини Туркистонда ўтказган, деган фикри, эҳтимол, нотўғридир. “Таърих-и Абулхайр хони” достонида Робиянинг Абулхайрхон қўл остидаги халқ ва унинг қариндошлари орасида катта ҳурмат-эътиборга сазовор бўлгани таъкидланади. У сиёсий ҳаёт ва давлат ишларида фаол иштирок этган. Айрим тарихий манбаларда Робия Султон Библия ривоятларда машҳур бўлган донишманд Сабо маликаси – Билқис билан қиёсланади .