RABIĞA SULTAN BEGIM TÜRBESI

Rabiğa Sultan Begim Türbesi, XV. yüzyıla ait mimari bir anıt olup Türkistan’da yer almaktadır. Rabiğa Sultan Begim, büyük âlim ve astronom Uluğ Bey’in kızı olup 1451 yılında Ebu’l-Hayr Han ile evlendirilmiştir. O, Ebu’l-Hayr Han’ın küçük oğulları Küçkünci Han ve Suyunç Hoca Han’ın annesidir. Rabiğa Türkistan’da yaşamış ve 1485 yılında vefat etmiştir. Türbe, büyük oğlu Küçkünci Han’ın emriyle inşa edilmiştir.

Sekizgen planlı, portal-kubbeli bu yapı, Timurlular dönemi mimari geleneklerini sürdürmektedir. 1896 yılında yapı harap hâle gelmiş ve tamamen yıkılarak kalıntıları düzleştirilmiştir. 1952, 1954 ve 1957 yıllarında yapılan kazılarda duvarlar 3 metreye kadar ortaya çıkarılmış ve zemin altında büyük bir sanduka bulunmuştur. 1960–1963 yıllarında ise denetimsizlik nedeniyle kalan kısımlar tuğla elde etmek amacıyla sökülmüştür. 1980 yılında türbe yeniden inşa edilmiştir. Rabiğa Sultan Begim, Ebu’l-Hayr Han’ın dördüncü eşi olmasına rağmen halk arasında baş eş olarak kabul edilmiştir.

Türbe doğu mimari üslubunda inşa edilmiştir. Merkezî kısmı silindirik olup kubbe ile örtülüdür. İç yapısı beş bölümden oluşur: sekizgen merkezî salon ve dört yan oda. Türbe, Hoca Ahmet Yesevi Türbesi’nin güneydoğusunda yaklaşık 60 metre mesafede yer almakta olup, cumhuriyet düzeyinde önemli bir anıt kabul edilmektedir. Ana cephesi yüksek sivri kemerli portal şeklindedir; yüksekliği 20,6 metre, genişliği 11 metredir. Kemer açıklığı 6 metre, yan duvarlar arası mesafe 3,5 metredir. Merkezî kısım, yüksek silindirik bir tambur üzerine oturtulmuş kubbe ile kaplıdır. Diğer cephelerde beşer adet sivri niş yer almaktadır.

Anıt günümüze oldukça harap durumda ulaşmıştır. Arkeolojik araştırmalar sırasında çok sayıda mayolika ve sırlı seramik parçaları bulunmuş olup, bu durum yapının geçmişte renkli seramik kaplamalarla süslü olduğunu göstermektedir. İlk bilimsel araştırma 1954 yılında K. A. Şahurin tarafından gerçekleştirilmiştir. 1980’li yılların başında türbe tamamen restore edilmiştir. 1994 yılında ise Kazakistan’ın Güney Kazakistan bölgesindeki tarihî-kültürel anıtlar listesine alınarak devlet koruması altına girmiştir.

Rabiğa Sultan Begim, Timurlular hanedanına mensup olup Emir Timur’un torunu idi. Ebu’l-Hayr Han’ın vefatından sonra Türkistan’da 17 yıl daha yaşamış ve burada defnedilmiştir. Özel olarak inşa edilen türbede torunu ve üç torununun çocuklarıyla birlikte gömülüdür. Türbenin kubbe kısmındaki kitabe günümüze kadar korunmuş olup şu ifadeyi içerir: “Bu yer, şehit olarak vefat eden kudretli ve yüce sultan Uluğ Bey Gürgani’nin kızı, faziletli ve saliha Rabiğa Sultan Begim’in istirahatgâhıdır. O ise kudretli emir Timur Gürgan’ın oğludur. Allah kıyamet gününe kadar onların kabirlerini nurla doldursun.”

Tarihî kaynaklara göre Uluğ Bey’in beş eşi ve on üç cariyesi olmuş, bunlardan on erkek ve on kız çocuğu dünyaya gelmiştir. Onun oğullarından Abdüllatif kendisine karşı çıkmıştır. Rabiğa’nın annesi, Orlat kabilesi reisinin kızı Rukiyye Hatun olup, Uluğ Bey’in resmî eşi değil, ilk cariyesiydi. Bu nedenle çocukları Şahruh’un baş eşi Gevherşad Begim tarafından büyütülmüştür. Rabiğa en küçük kız olduğu için dedesi ve büyükannesi tarafından özel sevgi görmüştür. Bu durum onun adının resmî Timurlu şecerelerinde yer almamasını açıklayabilir. Ancak “Tarih-i Ebu’l-Hayr Han” ve “Şeref-nâme-i Şahî” gibi kaynaklarda Uluğ Bey’in kızı olarak anılmaktadır.

Ebu’l-Hayr Han ile Rabiğa 1451 yılında evlenmiştir. Bu sırada han 39 yaşında, Rabiğa ise yaklaşık 26–30 yaşlarındaydı. Ebu’l-Hayr Han 1469’da 57 yaşında vefat etmiş, Rabiğa ise yaklaşık 60 yaşlarında 1485 yılında hayatını kaybetmiştir. Oğulları Küçkünci Han ve Suyunç Hoca Han önemli devlet görevlerinde bulunmuşlardır. 1508 yılında Muhammed Şeybani Han Buhara’ya geldiğinde toprakları akrabaları arasında paylaştırmış; Küçkünci Han Türkistan ve çevresini, Suyunç Hoca Han ise Taşkent’i yönetmiştir.

1510 yılında Şeybani Han’ın ölümünden sonra devlet yaklaşık yirmi yıl boyunca Küçkünci Han ve Suyunç Hoca Han tarafından yönetilmiştir. Küçkünci Han Buhara’da, Suyunç Hoca Han ise Taşkent ve Türkistan’da hüküm sürmüştür. Rabiğa Sultan Begim’in diğer torunları ve torun çocukları genç yaşta vefat etmiş ve Türkistan’da defnedilmiştir. 1951–1957 yıllarında yapılan kazılarda yan yana gömülmüş bir kadın, bir erkek ve üç çocuğa ait kalıntılar bulunmuştur. Bu çocukların muhtemelen küçük yaşta öldükleri düşünülmektedir.

Bazı tarihî kaynaklarda Rabiğa Sultan Begim’in siyasî hayata aktif şekilde katıldığı ve halk arasında büyük saygı gördüğü belirtilir. Hatta bazı rivayetlerde onun bilgeliği, Belkıs ile kıyaslanmıştır.