DOMALAK-ANA TÜRBESI

Domalak-Ana Türbesi (Kazakça: Domalaq ana kesenesi), Kazakistan’ın Türkistan Bölgesi’ne bağlı Baydibek ilçesinde bulunan bir mimari anıttır. Akbastau köyünün 2 km güneyinde, Karatau Dağları’nın güney yamacında, Balabogen Nehri vadisinde yer almaktadır. Bu yapı, Türkistan Bölgesi’nin yerel öneme sahip tarihî ve kültürel anıtları listesinde yer almaktadır.

Türbe, halk arasında Domalak-Ana olarak bilinen Baydibek Karashuly’nin eşi Nurila Ali Sylankyzy’nın mezarı üzerine inşa edilmiştir. İlk olarak 1456 yılında kubbeli, dört duvarlı bir yapı olarak yapılmıştır. Daha sonra birkaç kez restore edilmiştir. 20. yüzyılın başlarında inşa edilen anıt, altı nişli yuvarlak bir forma ve ana yapı üzerinde bir kubbeye sahiptir. 1957 yılında yeniden restore edilen türbe günümüze ulaşmamıştır. 1996 yılında Mangistau Bölgesi’nden getirilen beyaz taşlarla yeniden inşa edilmiştir.

Türbenin yüksekliği 12 metredir ve ana yapının üzerinde sekizgen bir kubbe bulunmaktadır. Domalak-Ana, Baydibek Ata’nın küçük eşiydi ve bilgeliği, merhameti ve zekâsı ile saygı görmüştür. O, annelik ve iyiliğin bir sembolü olarak kabul edilir ve genellikle iyi niyet ve sezginin kültürel bir simgesi olarak görülür. Bazılarına göre adı, “Kutsal Anne” anlamına gelen Farsça “Dikhnat Mama” ifadesinden türemiş ve zamanla “Domalak” hâline gelmiştir. Onun ruhsal saflığı, keskin zekâsı ve bilgece öğütleri hakkında birçok hikâye vardır; bu erdemler ona evliliğinin ilk günlerinden itibaren büyük saygı kazandırmıştır. Onun öğütleri çoğu zaman anlaşmazlıkların çözülmesine ve eski kırgınlıkların giderilmesine yardımcı olmuş, bu da ona bir barış elçisi ünü kazandırmıştır.

Onun mirası, Yedisu, Aulie-Ata, Şımkent ve Taşkent halkları arasında korunmuştur. Oğlu Jarıqşak, Taşkent Emirinin danışmanı olarak saygın bir görev üstlenmiş, daha sonra Yedisu’nun yöneticisi ve Han Esenboga’nın baş veziri olmuştur. Hayatının sonlarına doğru Domalak-Ana, rivayetlere göre eşi Baydibek Ata’nın bir rüyası veya işaretiyle, doğduğu Karatau Dağları’na dönmeye karar vermiştir. Dua sırasında vefat etmiştir.

1456 yılında inşa edilen ilk türbe dört duvarlı ve kubbeliydi. Birçok yeniden inşa sürecinden geçmesine rağmen, orijinal yapısı korunamamıştır. Günümüzdeki türbe, 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında yapılan büyük onarımlara dayanmaktadır. Giriş yakınındaki Kazakça yazıtta şu ifadeler yer alır: “Aksultan’ın kızı Büyük Anne Babizhar’ın anıtı”, ardından annelere saygıyı teşvik eden dizeler gelmektedir. 1996 yılında mimar S. Toktamıs, Mangistau’dan getirilen beyaz taşlarla restorasyon gerçekleştirmiştir.

Günümüzde Domalak-Ana Türbesi, Türkistan bölgesinin en önemli turistik ve kutsal ziyaret yerlerinden biri olup, hem ziyaretçileri hem de turistleri kendine çekmektedir. Yerel anlatılarda mucizevi olaylardan söz edilir: çocuk sahibi olmakta zorlanan ailelerin buraya gelip dua ettikleri ve daha sonra çocuk sahibi oldukları anlatılır. Buna rağmen türbe görevlileri, ziyaretçilerin uygun davranış kurallarına uymalarını dikkatle denetlemektedir. Kadınların kısa elbise, pantolon veya açık kıyafet giymekten kaçınmaları, erkeklerin ise şort ve tişört giymemeleri gerekmektedir. Bu katı kurallar ziyaretçileri caydırmamaktadır; aksine türbe o kadar popüler hâle gelmiştir ki, yerel hayırseverler yakınlarda konukların kalabileceği bir otel kompleksi inşa etmişlerdir .